Gelukkig wilde hij geen crystal meth koken, maar een demonstratie voor op tv. Ik was [...]]]> Twee weken geleden belde een vriend van me: hij wilde graag een experiment doen, maar hij had wat hulp nodig. En een lab. En de chemicaliën. En het moest binnen een week. Op het eerste gezicht een goed idee, toch?

Gelukkig wilde hij geen crystal meth koken, maar een demonstratie voor op tv. Ik was direct enthousiast. In de eerste instantie. Want wat wilde die vriend van me? Goud oogsten. Jaja, goud oogsten. Uit oude elektronica. Gouden sieraden zijn om twee redenen duur: goud is zeldzaam en inert. Dat laatste betekent dat het nauwelijks reageert met andere stoffen. Zo weinig zelfs, dat goud erom bekend staat dat het alléén maar oplost in koningswater, terwijl voor het roesten van aluminium en ijzer wat buitenlucht en regenwater afdoende zijn. Dus op een chemische manier goud oogsten zal lastig zijn.

Maar goed, terug naar die vriend van me. Hij werkt bij de VPRO en hij is bezig met een pilot voor een nieuw wetenschappelijk-getint programma. Als het op tv komt, zullen we het jullie zéker laten weten. Op TV wil hij graag laten zien hoeveel goud er in oude elektronica zit. De proef zou als volgt werken: trek wat computers leeg en verzamel de goud-houdende componenten. Dat goud zit meestal op koperen contacten en op de printplaten, dus dat komt niet goed los. Doe alles in een groot vat sterk zuur (geconcenteerd salpeterzuur) zodat het koper en de printplaten oplossen. Spoel dat schoon, verbrijzel het schroot en herhaal de salpeterzuur-wasstap. Als het goed is, houd je daarna een poeder van onoplosbare materialen over, waaronder goud en printplaat. Breng het poeder over in een groot vat met koningswater en dan zou alleen het goud moeten oplossen. Filtreer, en in het beste geval zit je dan een extreem zure en giftige oplossing van goud. Breng dit op een wat minder agressieve pH en sla vervolgens het goud neer. Filtreren, wassen en tadaah! Zuiver goud!

De technicus van het lab heeft een kleine privéverzameling oude CPU's, printplaatjes en contactjes. Hier is een kleine selectie te zien. De hele verzameling is absoluut niet genoeg om aan het minimum van een gram te komen.

Helaas. Zo eenvoudig is het natuurlijk niet. Daar kwam ik ook pas later achter. De hoeveelheid goud op een printplaatje is minimaal. Tegenwoordig worden alleen vooral uiteindes van contactjes gecoat met een heel dun laagje goud. Vroeger zaten er hele lagen op de CPU van een computer, maar vind nu nog maar eens grote hoeveelheden oude CPU’s. En dan is die goudlaag in de CPU ook nog eens omgeven door keramiek. Een prettige hoeveelheid goud om mee te eindigen is een bolletje van, zeg, een halve centimeter in doorsnee. Dat is (niet toevallig) ongeveer een gram van ongeveer €40. Dan is er nog de veiligheid: ondanks dat er voor het oplossen van een gram zuiver goud nog geen milliliter koningswater nodig is, is er voor het oplossen van alle schroot toch meer dan een liter geconcentreerd salpeterzuur nodig. Voor een ervaren chemicus niet iets om voor terug te deinzen, maar om dat nou een onervaren presentator met een camerateam te laten doen… Daarnaast is het geen overbodige luxe om voor iedere oplosstap een dag uit te trekken.

Nog een opmerking voor mensen die dit thuis willen doen: het is het niet waard. Letterlijk, omdat de hoeveelheid chemicaliën die hiervoor nodig zijn zo duur zijn, en er is zóveel schroot nodig voor een enkele gram goud, dat het bijna niet rendabel is. Er zijn grote bedrijven (er zit er eentje in België, heb ik me laten vertellen) die edelmetalen terugwinnen uit elektronica, maar die oogsten dan ook direct 10 andere metalen. Het is veel rendabeler om op jacht te gaan naar koper. Tot slot moet je wel een debiel zijn om dit in je eigen keuken te doen. Tenzij je geen kinderwens hebt en ademhalen niet je hobby is.

Hoe is het nou afgelopen met die pilot? Een andere vakgroep hier aan de universiteit heeft ooit eens onderzoek gedaan naar het terugwinnen van edelmetalen uit oude elektronica. Daar hadden ze ook wat meer tijd beschikbaar, dus ik hem mijn vriend door moeten sturen. Helaas, want ik stiekem graag wat rond willen klooien in het lab. Het uitzoeken van de literatuur was in ieder geval een leuk avontuur. Ik weet nu wel dat goud sparen alleen een goed idee is, als je een getrainde chemicus bent.

Met dank aan Diederik, Jos, Roel, Mark en Duco

In het Engelstalige filmpje volgen we een typisch Britse detective die veel [...]]]> Ach ja, de verborgen schatten van YouTube. Hier hebben we er eentje. Een schoolvideo uit de jaren 1976 over zwavelzuur, voorzien van commentaar door John Cleese. Het filmpje is geupload in mei dit jaar met de vriendelijke toestemming van Akzo Nobel / ICI.

In het Engelstalige filmpje volgen we een typisch Britse detective die veel referenties maakt naar Sherlock Holmes en diens auteur. De detective heeft natuurlijk een hond bij zich want tegen jezelf praten is ook maar zozo. Die lieve schoolkindertjes moesten in de jaren ’70 natuurlijk al die LSD-verleidingen weerstaan, dus een rolmodel dat hardop in zichzelf praat zou fout zijn. Zelf vind ik het filmpje erg leuk, maar dat ligt natuurlijk vooral aan de commentator en zijn ‘stiekeme’ gastrol in het avontuur.

http://www.youtube.com/watch?v=r7XdRMNXVgM

Disclaimer: ik heb geen technische scheikunde gestudeerd dus ik heb werkelijk geen idee hoe verouderd de systemen zijn die uitgelegd worden. Maar, het YouTube-bijschrift stelt met olijke zekerheid dat het filmpje nog altijd op scholen in het Verenigd Koninkrijk vertoond wordt. Toegegeven, het is een erg goed verhaal, maar ik zou me kunnen voorstellen dat er scholieren zijn die de veroudering van het filmpje op zouden merken. Vooral als de docent hiervoor speciaal de VHS recorder af moest stoffen.

Bonusvideo over Oleum hier. Gemaakt door een amateuristische sukkel omdat hij verkeerde handschoenen draagt, z’n ballonpipet ondersteboven houdt en hij in z’n eentje in een lab (of nog erger, thuis?) werkt.

Tip via Sciencebase

Two atoms are taking a walk. Says the one atom to the other: “I think I just lost an electron.” Says the other: “Are you sure?” Says the [...]]]> Ik schaam me er eigenlijk voor dat ik om het volgende grapje wel een beetje moest lachen. Neemt niet weg dat ik hem graag met jullie deel.

Two atoms are taking a walk. Says the one atom to the other:
“I think I just lost an electron.”
Says the other:
“Are you sure?”
Says the first:
“Yep, I’m positive.”

En een vrouw onvriendelijk grapje waarvan we ons distantiëren. Ik blijf er overigens bij dat er veel meer leuke wiskundegrappen zijn dan scheikundegrappen. Kan iemand me uitleggen hoe dat komt? Of een tegenvoorbeeld geven?

Voor meer dingen om je voor te schamen: de legendarische benzeengrappen en de oplossing.

Dit filmpje is wat valt [...]]]> In december 2005 hebben een aantal biologiestudenten van de Harvard universiteit een artistic impression gemaakt over het leven van een cel. De cel is wat wij noemen, de kleinste eenheid van leven. Eerlijk is eerlijk, alleen de kleuren kloppen niet, maar verder vind ik niks artistieks aan de animatie. Levensecht.

Dit filmpje is wat valt onder de categorie ‘goud van oud’ en zeker de moeite om af en toe eens te bekijken. Als je in je biologieklas zit, vraag je docent eens alle processen die langskomen op te noemen. In de YouTube versie hieronder staan ze opgesomt, maar als je op deze link klikt, zie je een versie met meer resolutie en zonder de procesnamen. Hier staat de originele versie, verschillende resoluties, zonder muziek en met docerende mannenstem.

Alle biochemici en biofysici smullen van dit soort kunst.

http://www.youtube.com/watch?v=Mszlckmc4Hw

Mijn prof is bezig een aantal van de vreemdste exemplaren in te scannen en ik [...]]]> Mijn prof spaart oude boeken over scheikunde. Meestal zijn dit ouderwetsche boecken waarin suffe proefjes beschreven staan, die de onervaren lezer moet inleiden in de wondere wereld die Natuurwetenschappen heet. Ze hebben curieuze titels als “Jongens en de Vrije Natuur”.

Mijn prof is bezig een aantal van de vreemdste exemplaren in te scannen en ik mocht een paar van zijn boeken zolang lenen. Hier een boek dat heet “Het Nieuwe Chemieboek voor Jongens door dr. ir. N. J. A. Taverne”.

En wij zouden de Scheikundejongens niet zijn, als we het slechtste idee niet uit het boek zouden inscannen en publiceren. Maar niet voordat we jullie het stichtelijke gedeelte uit het voorwoord hebben laten lezen:

Lees hieronder hoe je HCl (g) kan maken. Mijn nederige excuses voor het verkeerd instellen van de scanner.

Met dank aan Albert.

Ook de reclame van Nivea is aangepast kwam ik van de week [...]]]> Ons eerste bericht op de Scheikundejongens.nl blog, ging over Nivea’s claim op zilvermoleculen. Dit is natuurlijk belachelijk, omdat zilver niet moleculair is, maar metallisch. Ik had het vermoeden dat het over colloïdale deeltjes zou gaan, maar Nivea gebruikt geen nanotechnologie. Zilvercitraat wordt gebruikt.

Ook de reclame van Nivea is aangepast kwam ik van de week achter. Waar eerst werd gezegd ‘zilver moleculen’ wordt nu ‘zilver ionen’ gebruikt. De rest van de website bevat nog wel de term ‘zilver moleculen’.

Eindelijk krijgt mijn chemisch hart weer een beetje rust na deze kleine overwinning. Of wij hierin parten hebben gespeeld? Dat zou teveel eer zijn, ik denk het dus niet.

Hoe dan ook, iets minder leugens en meer duidelijkheid. Ik ben helemaal blij. Jullie ook?

Ik kwam deze h’uotskool vintage videootjes tegen in de krochten van ons Internet. Het eerste filmpje toont ons hoe we van water, ijs maken en de expansie gebruikt om ijzer te laten barsten. IJs van -4 graden Celsius neemt meer ruimte [...]]]> Of zoals een groep boosaardige wetenschappers zei: “Klooi niet met scheikundigen. Zij hebben water.”

Ik kwam deze h’uotskool vintage videootjes tegen in de krochten van ons Internet. Het eerste filmpje toont ons hoe we van water, ijs maken en de expansie gebruikt om ijzer te laten barsten. IJs van -4 graden Celsius neemt meer ruimte in dan ijs van 0 graden, wat weer meer ruimte inneemt dan water van 0 graden. Een ijsbom.

Het tweede filmpje kende ik al langer, maar ik kende de originele bron niet (Journal of Chemical Education — van de American Chemical Society, ik vermoed oudgeld).

We weten dat moleculair stikstof (gasvormig N₂) heel slecht reageert met wat dan ook; we zeggen dat het ‘inert’ is. De twee stikstofatomen zijn met een drie-voudige binding met elkaar verbonden. Drie! Zo sterk komen we ze bijna niet tegen.

Moleculair jood (vast I₂, of Jodium, niet te verwarren met ionisch jodide) is wel reactief en wel heel irriterent en giftig. Je kent Jodium wel als ontsmettingsmiddel voor op open wonden. Je moeder heeft het vast nog wel ergens liggen. Het vormt erg graag zouten (jood neemt graag een electron op), maar omdat een joodatoom zo enorm groot (toch al periode 5; groep 17) is bind het minder gemakkelijk dan bijvoorbeeld fluor of chloor (die nog veel gevaarlijker en reactiever zijn).

Als je een verbinding van jood en stikstof weet te maken, zeg stikstofjodide NI₃ (s), zal het je vast niet verrassen dat er niet veel energie nodig is om dit te laten reageren (terug vallen) tot stikstof en jood. Hoeveel energie? Iets met een veer.

]]> http://scheikundejongens.nl/2009/09/retro-chemistry/feed/ 3